No-IMG

د زړه د نړیوالې ورځې په پار

احسان الله درمل

 

زړه مې نشته زړه مې مینې تښتولی

دا کوتر یوې شاهینې تښتولی

کاروان

د روغتیا نړیوال سازمان د روان کال په جون کې خپره کړې احصایه وایي چې:

د زړه او رگونو ناروغۍ په نړۍ کې د مرگ لومړی عامل دی.

په ۲۰۱۹ م کال کې د زړه او رگونو ناروغیو شاوخوا ۱۷.۹ میلیونه وگړي وژلي چې د نړۍ د ټولو مرگونو ۳۲٪ جوړوي. له دې مرگونو څخه ۸۵٪ د زړه د حملې او سټروک له امله ول.

د زړه او رگونو ناروغۍ له څلورو څخه درې برخې په غریبو او منځني اقتصاد لرونکیو هیوادونو کې پېښېږي.

د زړه او رگونو زیاتره ناروغۍ د لاندې خطري عواملو په پرېښودلو سره وقایه کولای شو: د دخانیاتو استعمال، غیرصحي خواړه او چاغوالی، د لټۍ ژوند او د شرابو بې خرته څښاک.

د زړه او رگونو ناروغۍ چې هر څومره ژر تشخیص شي، په هماغه اندازه یې تداوي اغېزناکه وي.

د زړه او رگونو ناروغۍ (Cardiovascular diseases =CVDs) په لاندې ډول دي:

د زړه د شریانونو ناروغۍ (coronary heart disease = CHD): په دې ناروغیو کې هغه شریانونه تنگ یا بند وي چې پخپله د زړه عضلې ته وینه رسوي؛

د مغز د شریانونو ناروغۍ (cerebrovascular disease). په دې ناروغیو کې د وینې هغه شریانونه بند یا تنگ وي چې مغز ته وینه رسوي؛

د محیطي شریانونو ناروغۍ (peripheral arterial disease= PAD): په دې ډله ناروغیو کې هغه شریانونه بند یا تنگ وي چې د بدن اطرافو لکه پښو او لاسونو ته وینه رسوي؛

د زړه روماټیکې ناروغۍ (rheumatic heart disease= RHD): په دې ناروغیو کې د زړه عضلات او دسامونه (valves) د روماټیکې تبې پواسطه تخریبېږي چې د streptococcal بکټریا له امله را منځته کېږي؛

د زړه ولادي ناروغۍ (congenital heart disease= CHD): هغه ناروغۍ چې د مور له گېډې له ماشوم سره یو ځای وي. دغه ناروغۍ د زړه نارمل وده او دندې اغېزمنوي او د زېږون پر مهال د ناروغ د زړه جوړښت غیرنارمل وي او

DVT او pulmonary embolism: په دې ناروغیو کې د پښو په ژورو وریدونو کې وینه لخته کېږي او دا لخته ممکن زړه او بیا د زړه له لارې د سږو لوی شریان او سږو ته ورسېږي.

د زړه حملې (Heart attacks) او عصبي حملې (strokes) بېړنۍ پېښې دي چې زړه او مغز ته د وینې جریان د بندېدو له کبله را منځته کېږي. د دې حملو بنسټیز علت دا دی چې زړه او مغز ته د وینه رسوونکیو شریانونو په دیوالونو کې شحمي کتلې ځای پر ځای کېږي او بالاخره دا شریانونه بندوي. سټروک د شریانونو د بندښت او څېرېدو له امله را منځته کېږي.

د زړه او رگونو د ناروغیو لپاره خطري فکټورونه

د زړه او رگونو د ناروغیو لپاره مهم خطري عوامل غیرصحي خواړه، غیرفعال ژوند، د دخانیاتو او شرابو بې خرته استعمال دي. دغه عوامل په ناروغ کې لوړ فشار، شکر، د وینې غوړو او چاغوالي ته لاره هواروي چې بالاخره ناروغ د زړه حملو او سټروک ته رسوي. د ټولنیز، اقتصادي او کلتوري بدلونونو ځینې پایلې هم د زړه او رگونو د ناروغیو لپاره پټ خطري عوامل گڼل کېږي. مثلاً، گلوبلایزیشن یا نړیوالتوب، ښاري ژوند، غریبي، سټریس او تشویشونه او ځینې ارثي عوامل.

د سیگریټو پرېښودل، د مالگې، بورې او غوړو کم استعمال، د میوو او سبزیجاتو زیات خوړل، منظم فزیکي فعالیت او د شرابو له بې خرته استعماله ډډه کول د زړه او رگونو د ناروغیو خطر را کموي.

له بلې خوا د دواگانو په مرسته د لوړفشار، شکر، او د وینې د غوړو تداوي هم د زړه او رگونو د ناروغیو مخه نیسي.

د زړه د ناروغیو معمول اعراض کوم دي؟

د زړه او رگونو ناروغۍ زیاتره وخت پټې وي او هیڅ اعراض او نښې یې نه لیدل کېږي. ځینې وخت یې د زړه حمله او سټروک اولنۍ نښې وي. د زړه د حملې نښې دا دي:

د سینې په مرکزي برخه کې درد او ناراحتي او/یا

د لاسونو او اوږو په برخو کې درد چې ژامې، څنگلو او شاته هم خپرېږي.

سربېره پر دې، ممکن ناروغ ساه بندي، د زړه بدالی، استفراقات، بې حالي، سړې خولې او تښتېدلی رنگ ولري. په ښځو، د لوړ فشار او شکر په ناروغانو کې ممکن دا نښې و نه لېدل شي.

د عصبي حملې یا سټروک معمول اعراض ناڅاپه د مخ، لاسونو یا پښو بې حسه کېدل او کمزوري کېدل دي چې معمولاً یوې خوا ته وي. نور اعراض یې د لاندې پېښو ناڅاپي پیل دی:

یوې خوا ته د مخ، لاس یا پښې بې حسه کېدل؛

گنگسیت او په خبرو کې ستونزې؛

په یوه یا دواړو سترگو د دید ستونزې؛

په تگ کې ستونزه او د توازن خرابېدل؛

بې دلیله شدیده سردردي او/یا

بې هوښه کېدل.

که په کومو کسانو کې دا اعراض او نښې ولیدل شي، باید سمدستي ډاکټر او روغتون ته ځان ورسوي.

د زړه او رگونو ناروغۍ ولې په غریبو هیوادونو کې په زیاتېدو دي؟

د زړه او رگونو د ناروغیو له امله شاوخوا درې پر څلور برخه وگړي په غریبو هیوادونو کې مري. د غریبو هیوادونو روغتیایي سیسټمونه داسې نه وي چې د زړه او رگونو د ناروغیو خطري عوامل په وخت تشخیص او تداوي کړي. همدارنگه د دې هیوادونو خلک اغېزناکو روغتیایي خدماتو ته لاسرسی نه لري. ځکه خو دغه وگړي د ناروغیو د شدت په مرحله کې خبرېږي او په همدې دلیل په ډېره ځوانۍ کې د زړه او رگونو او نورو غیرساري ناروغیو له امله مري.

د منلو نه ده، خو د افغانستان په څېر په یوه هیواد کې هم د مرگ لومړی عامل د زړه حملې، دوهم سټروک او درېیم جنگ دی. ماړه هیوادونه د دې وژونکیو ناروغیو د کنټرول لپاره اغېزناک او داسې روغتیایي سیسټمونه لري چې هم دا ناروغۍ په لومړنیو مرحلو کې تشخصیولای او هم تداوي کولای شي. زموږ په هیواد کې د زړه او رگونو تر معمولو خطري عواملو ورهاخوا جنگ او له جنگه رازېږېدلې ټولنیزې ناخوالې هم د دې ناروغیو مهم اسباب دي. گڼ ځوانان لیدل شوي چې د شل او دېرش کلنۍ ترمنځ روغتونونو ته د زړه له حملې سره راغلي او ډېرو یې ژوند له لاسه ورکړی دی.

له دې ناروغیو څخه د بچ کېدو یوه لاره د روغتیایي ژوند-طرز (Lifestyle) غوره کول او منظم روغتیایي چیک اپ دی.

ممکن تاسو له ځانه خبر نه یاست، خو قاتل مو په رگونو کې پټ وي. د دې قاتل توره په لاندې کارونو پڅېږي:

منظم ورزش او فزیکي فعالیت؛

روغتیایي خواړه، یعنې کم مالگه، بوره او غوړ او زیات سبزیجات او میوې؛

د فشار، شکر او د وینې د غوړو کنټرول؛

د سیگرټو او نورو دخانیاتو او مضرو مشرباتو پرېښودل او

له سټرس او تشویشه ازاد ذهن.

نور نو:

هغه زما خلاف زما د زړه په تل کې ناست دی

جنگ له جانانه سره گران دی په مورچل کې ناست دی

دروېش درانی

تبصره / نظر

نظرات / تبصري

د همدې برخي څخه

شریک کړئ

ټولپوښتنه

زمونږ نوي ویبسائټ څنګه دي؟