د پاکستان کړنی او ننی هڅی د افغان وولس سره
د دولت له مفهومه تر ادارې؛ د هویتونو د ټوټې کېدو پټه معادله
په نړیوال سیاست کې ډېر وخت جګړه یوازې په ټوپک نه، بلکې په مفاهیمو، تعریفونو او روایتونو کې هم روانه وي. هغه ملت چې خپل ځان د یو منسجم دولت په توګه تعریف نهشي، ډېر ژر د نورو له لوري د یوې جغرافیایي ساحې، یوې ادارې او یا هم د بېلابېلو ټوټو د مجموعې په توګه انځورېږي. همدا ځای دی چې سیاست له سرحدونو تېرېږي او د ذهنونو په نقشه کې ځای نیسي.
هغه ادعا چې ګواکې د افغانستان د دولت حیثیت د یوې بشپړې سیاسي هستۍ پر ځای د یوې ادارې کچې ته راښکته کېږي، یوازې یو ساده سیاسي اختلاف نه دی، بلکې د یوې ژورې ستراتیژۍ انعکاس ګڼل کېدای شي. په دې لید کې، د “دولت” پر ځای “اداره” هغه چوکاټ دی چې مشروعیت، حاکمیت او نړیوال تعامل محدودوي. اداره د امر تابع وي، خو دولت د ارادې څښتن وي.
په همدې لړۍ کې، د “ملت” مفهوم هم د “قومونو” تر کچې راکمېږي. ملت هغه ګډ شعور دی چې له تاریخه، فرهنګه او ګډ برخلیک څخه تغذیه کېږي؛ خو کله چې دا شعور د قومي کرښو په اوږدو کې ټوټه شي، نو پر ځای د یوې واحدې ارادې، څو متضادې غوښتنې رامنځته کېږي. دا ډول وېش د سیاسي تصمیم نیونې ځواک کمزوری کوي او بهرنیو لوبغاړو ته دا زمینه برابروي چې هره برخه جلا مخاطب کړي.
همدارنګه، د دین له یووالي څخه د مذهبونو او طریقو تر اختلافه راښکته کېدل، یو بل مهم اړخ دی. دین د یووالي چتر وي، خو کله چې په فرعي تعبیرونو وویشل شي، نو پر ځای د یوې عقیدوي ستنې، څو متقابلې زاویې رامنځته کېږي. په دې حالت کې، اختلاف یوازې فکري نه پاتې کېږي، بلکې سیاسي بڼه هم خپلوي.
په سیاسي لحاظ، دا ډول روایتونه درې مهمې پایلې لري:
لومړی، د مرکزي حاکمیت کمزوري کېدل؛ ځکه چې کله داخلي یووالی ټکنی شي، نو دولت د واحد تصمیم نیونې ځواک له لاسه ورکوي.
دوهم، د نړیوال تعامل د کچې ټیټېدل؛ ځکه نړۍ له دولتونو سره معامله کوي، نه له مبهمو ادارو سره.
درېیم، د دوامدارې بېثباتۍ احتمال؛ ځکه چې ټوټه شوی ټولنیز جوړښت د اوږدمهاله ثبات تضمین نه شي کولای.
خو دا انځور یوازې د یوه اړخ کیسه نه ده. داخلي عوامل هم په همدې معادله کې مهم رول لري. که یو ملت خپله د ملي هویت، سیاسي شعور او ګډو ارزښتونو پر بنسټ ځان ونهدرولای شي، نو بهرني فشارونه ډېر ژر اغېزمن کېږي. په بل عبارت، بهرنی سیاست هغه وخت بریالی کېږي چې داخلي کمزورتیاوې ورته زمینه برابره کړي.
د حل لاره په شعارونو کې نه، بلکې په عملي تحول کې ده. د دولت مفهوم باید د مشروعیت، قانونیت او ملي مشارکت پر بنسټ پیاوړی شي. ملت باید د تنوع تر څنګ پر ګډ هویت راټول شي، نه دا چې تنوع د تفرقې وسیله وګرځي. دیني تفاوتونه باید د فکري شتمنۍ په توګه ومنل شي، نه د سیاسي وسلې په توګه.
په لنډه توګه باید ووایم چه: هغه ټولنه چې خپل ځان د یو واحد دولت، یو ګډ ملت او یو منسجم ارزښتمحور نظام په توګه تعریف کړي، هېڅ ځواک یې د ادارې تر کچې نه شي راکمولای. خو که دا تعریفونه دننه له منځه لاړ شي، نو بهرني روایتونه به ډېر ژر واقعیت ته ورته شي.
