د افغانستان اسلامي نهضت: د بنسټ، بدلون او وېش تحلیلي انځور
د افغانستان اسلامي نهضت د معاصر تاریخ له هغو ژورو فکري بهیرونو څخه دی چې د ټولنې په فکري، سیاسي او حتی جهادي تحولاتو کې یې بنسټیز رول لوبولی دی. دا نهضت د شلمې پېړۍ په منځنیو لسیزو کې د کابل پوهنتون په علمي او فکري فضا کې د «مسلمانو ځوانانو» تر نامه لاندې راڅرګند شو، هغه مهال چې پوهنتوني چاپېریال د بېلابېلو ایډیالوژیو د ټکر ډګر ګرځېدلی وو.
په خپل لومړني پړاو کې، اسلامي نهضت یو خالص فکري او دعوتي حرکت وو. د دې مرحلې بنسټګر هغه شخصیتونه وو چې د اسلامي ویښتیا، فکري اصلاح او ټولنیز بدلون لپاره یې ژوره ژمنتیا لرله. په دې ډله کې عبدالرحیم نیازی د یوه فکري لارښود په توګه ځانګړی مقام لري، چې د نهضت د مفکورې بنسټ یې ټینګ کړ. ورسره حبیبالرحمن (انجینر) د تنظیمي جوړښتونو په رامنځته کولو کې مهم رول ولوباوه. همدارنګه سیفالدین نصرتیار د دعوتي او فکري فعالیتونو په پراختیا کې ونډه درلوده، او گلبدین حکمتیار د یو فعال او منظم کادر په توګه راڅرګند شو چې وروسته یې د نهضت په سیاسي مسیر کې اغېزناک حضور پیدا کړ.
دغه لومړنی نسل تر ډېره بریده د فکر، دعوت او تدریجي بدلون پلوی وو. د دوی تمرکز د ټولنې په فکري اصلاح او د اسلامي ارزښتونو په بیا راژوندي کولو وو، نه په مستقیم سیاسي واک ته رسېدو. خو د افغانستان د سیاسي حالاتو بدلون، د کورنیو شخړو ژورتیا، او د بهرنیو قدرتونو مداخلو دا بهیر ورو ورو له خپل اصلي مسیر څخه واړاوه.
له همدې ځایه د نهضت دوهم پړاو پیلېږي؛ هغه پړاو چې په کې یو بل نسل راڅرګندېږي او نهضت ته سیاسي او جهادي بڼه ورکوي. په دې ډله کې برهانالدین رباني او عبدرب الرسول سیاف د پام وړ څېرې دي. دوی که څه هم د نهضت له فکري سرچینو څخه الهام اخیستی وو، خو د دوی مبارزه تر ډېره د سیاسي سازمانونو، جهادي تشکیلاتو او قدرتي رقابتونو په چوکاټ کې تنظیم شوه.
د همدې تحولاتو په پایله کې، اسلامي نهضت خپل فکري وحدت له لاسه ورکړ. هغه یووالی چې د لومړني نسل تر منځ موجود وو، د اختلافاتو، رهبرۍ پر سر سیالیو او د بهرنیو ملاتړونو د وېش له امله ورو ورو کمزوری شو. له دې بهیر څخه بېلابېل تنظیمونه وزېږېدل، چې هر یو یې ځان د نهضت اصلي وارث باله او د همدې ادعا له مخې یې خپل سیاسي مسیر تعقیب کړ.
نن ورځ، اسلامي نهضت د یوه واحد او منظم تشکیلاتي جوړښت په توګه شتون نه لري، خو د هغه فکري اغېز لا هم د افغانستان په سیاسي او ټولنیز ژوند کې محسوس دی. د دې نهضت پیروان نور په یوه چتر کې نه دي راټول، بلکې په بېلابېلو سیاسي، مذهبي او فکري جریانونو کې خپاره دي.
په ټوله کې، اسلامي نهضت باید د یوه ثابت سازمان په توګه ونه کتل شي، بلکې دا یو تاریخي بهیر وو چې له فکري ویښتیا څخه پیل شو، سیاسي او جهادي پړاوونه یې تېر کړل، او بالاخره په څو برخو ووېشل شو. د دې بهیر د سم تحلیل لپاره اړینه ده چې د هغه د لومړنیو بنسټګرو او وروسته راڅرګندو شوو مشرانو تر منځ تفکیک وشي، ځکه همدا تفکیک د نهضت د بدلونونو او ننني وضعیت د درک لپاره بنسټیز اهمیت لري.
