د اصولو غږ او د واک ازموینه — د حکمتیار سپارښتنې او د قذافي او صدام برخلیک
په معاصر سیاسي تاریخ کې ځینې خبرې داسې وي چې د وخت په تېرېدو سره لا روښانه کېږي او خپل حقیقي وزن څرګندوي. هغه سپارښتنې چې ګلبدین حکمتیار د نړۍ دوو پېژندل شوو مشرانو، معمر قذافي او صدام حسین ته وړاندې کړې وې، د همدې ډول سیاسي فکر یوه بېلګه ګڼل کېدای شي. دا خبرې یوازې د یوه شخص نظر نه و، بلکې د واک، مشروعیت او د نظام د بقا په اړه د ژور سیاسي درک څرګندونه وه.
حکمتیار ټینګار کاوه چې د هر نظام بنسټ باید د ولس پر ملاتړ ولاړ وي. د هغه په اند، هغه حکومت چې د خلکو له زړونو راولاړ نه وي، که څه هم ظاهراً قوي ښکاره شي، خو د دوام توان نه لري. مشروعیت هغه پټ ځواک دی چې دولت ته ریښتینی ثبات وربخښي؛ پرته له دې، هر جوړښت د لومړي لوی بحران پر وړاندې کمزوری کېږي. هغه باور درلود چې عدالت، مشارکت او د خلکو اعتماد هغه عناصر دي چې یو نظام له دننه قوي کوي، نه یوازې پوځ او امنیتي جوړښتونه.
له بلې خوا، هغه د نړیوال سیاست په اړه یو بنسټیز اصل بیانوه: نړۍ دایمي ملګرتیا نه پېژني، بلکې د ګټو پر محور څرخي. دا حقیقت وروسته د متحده ایالات او نورو قدرتونو د سیاستونو په بهیر کې په ښکاره توګه ولیدل شو. هغه هېوادونه چې خپل بقا پر بهرنیو اړیکو تړي، د ګټو د بدلون په صورت کې له جدي خطر سره مخ کېږي. حکمتیار به ویل چې یو ملت باید پر خپل داخلي ځواک، اقتصادي بنسټونو او ولسي ملاتړ تکیه وکړي، ځکه همدا د خپلواکۍ ریښتینی تضمین دی.
د نظامي ځواک په اړه د هغه لید هم متوازن و. هغه ټینګار کاوه چې قوي پوځ د هر هېواد لپاره اړین دی، خو دا ځواک باید د ملت د ارادې تابع وي. کله چې پوځ د خلکو پر وړاندې وکارول شي، نو د دولت او ولس ترمنځ فاصله زیاتیږي، او دا فاصله بالاخره د بېثباتۍ لامل ګرځي. په همدې اساس، هغه باور درلود چې سیاسي مشروعیت، اقتصادي ثبات او دفاعي توانایي باید په متوازن ډول سره یو ځای شي.
که د معمر قذافي او صدام حسین سیاسي مسیر ته وکتل شي، نو ښکاري چې دواړو په خپلو هېوادونو کې ځواکمن دولتونه جوړ کړي وو، خو دا ځواک زیاتره پر امنیتي جوړښتونو او فردي واک ولاړ و. که څه هم ځینې پرمختګونه موجود وو، خو د خلکو پراخ سیاسي ګډون او دوامداره رضایت محدود پاتې شو. دا حالت ورو ورو د دولت او ولس ترمنځ فاصله زیاته کړه، او کله چې بهرني فشارونه زیات شول، همدغه داخلي کمزوري د نظامونو د سقوط لپاره زمینه برابره کړه.
په نړیواله کچه، کله چې د ګټو توازن بدل شو، هماغه اړیکې چې یو وخت د تعامل سبب وې، په تقابل واوښتې. دا یو ځل بیا هغه حقیقت ثابت کړ چې نړیوال سیاست پر اصولو نه، بلکې پر ګټو ولاړ دی. هغه نظامونه چې خپل بنسټونه له دننه قوي نه کړي، د بهرنیو بدلونونو پر وړاندې ډېر ژر متأثر کېږي.
نو د دې ټولو واقعیتونو په رڼا کې، دا ویل کېدای شي چې د قذافي او صدام زوال یوازې د بهرنیو مداخلو پایله نه وه، بلکې دا د داخلي مشروعیت د کمزورۍ، د سیاسي اصلاحاتو د نشتوالي او د نړیوال سیاست د ناسم درک یوه ګډه نتیجه وه. هغه سپارښتنې چې حکمتیار وړاندې کړې وې، که عملي شوې وای، ښایي د تاریخ مسیر به لږ تر لږه په جزوي ډول بدل شوی وای، خو سیاست یوازې پر احتمالاتو نه چلېږي، بلکې پر پرېکړو او عمل ولاړ وي.
دغه تاریخ یو روښانه درس وړاندې کوي: هغه واک چې له ولسه جلا شي، که هر څومره قوي ښکاره شي، د زوال پر لور روان وي؛ او هغه نظام چې د بدلون اړتیا ونه مني، بالاخره به د بدلون تر فشار لاندې راشي. دا یو تلپاتې حقیقت دی چې د تېر، حال او راتلونکي ټولو نظامونو ته یو شان پیغام لري.
