د ۱۳۵۷ کال د ثور اوومه کودتا
ويل کېږي چې محمد يونس فکور په خلقي نظام کې د هرات والي تېر شوی؛ شايد د کمونيست نظام ډېرې ناويلې کيسې ورسره وي ؛ موږ هيله من يوو چې رابرسېره يې کړي او ځوان نسل له يو لړ حقايقو خبر کړي.
ماته يې تازه په تازه د ثور کودتا پر کرغېړنه پېښه يوه تبصره په لاس راغلې ؛ تاسې يې وکسئ او په مضمراتو کې يې د افغان بنيادونو د اضمحلال څرنګوالی ولولئ !
سباوون
______________________________________________
د ۱۳۵۷ کال د ثور اوومه کودتا
محمد يونس فکور
د ۱۳۵۷ کال د ثور اوومه هغه ورځ ده چې د دولت د ثبات، مشروعیت، قانونیت، ملي یووالي او سیمهییز توازن بنسټونه یې په ژوره توګه ولړزول. د دې پېښې ریښې د څو لسیزو سیاسي تېروتنو، د زور له لارې د واک لېږد، د قانوني بهیر پرېکېدو، د سیمې د جیوپولیټیک حساسیتونو ناسم درک او د بهرنیو قدرتونو د نفوذ د دروازو پرانیستلو کې نغښتې وې. د محمد داود خان کودتا، د چپي ایډیولوژیک فشار، د خلق دیموکراتیک ګوند فعالیتونه، د شوروي اتحاد نفوذ او د سیمهییزو قدرتونو سیالۍ هغه کړۍ وې چې افغانستان یې د اوږدې جګړې، نیابتي شخړو، ټولنیز زوال او سیاسي بېثباتۍ پر لور روان کړ.
کله چې محمد داود خان په ۱۳۵۲ کال کې د ظاهرشاه پر ضد کودتا وکړه، د افغانستان د حقوقي او اساسي قانوني پرمختګ طبیعي بهیر، چې نږدې نیمه پېړۍ یې دوام درلود، ودرېد.
د سلطنتي نظام په چوکاټ کې تدریجي او معقول اصلاحات ممکن وو او هېواد د قانون پر بنسټ د معتدل سیاسي پرمختګ پر لور روان و. سره له دې چې ستونزې موجودې وې، د ظاهرشاه د واک وروستۍ لسیزې د افغانستان له تر ټولو باثباته دورو څخه شمېرل کېږي. په هغه وخت کې د لویو قدرتونو تر منځ د بېطرفۍ سیاست د هېواد د امنیت او پرمختګ لپاره اغېزناک و. خو د زور له لارې د نظام بدلون د سیاسي بېثباتۍ لړۍ پیل کړه. داود خان د چپي ځواکونو او افسرانو پر ملاتړ تکیه وکړه، هماغه ځواک چې وروسته د هغه د سقوط سبب شو. د سیاسي مشارکت محدودول، د ګوندونو تړل، د مخالفینو ځپل او د واک تمرکز د خلکو باور کم کړ او د ثور کودتا ته یې زمینه برابره کړه.
د ثور د اوومې کودتا سره، چې د خلق ډلې د غړو او د حفیظالله امین په مشرۍ ترسره شوه، د دولت بنسټونه په بشپړ ډول کمزوري شول. د ګوند د مشرانو ایډیولوژیک نږدېوالی له شوروي اتحاد سره، افغانستان د مسکو د مستقیم نفوذ ساحې ته داخل کړ او بالاخره یې د ۱۹۷۹ کال نظامي مداخلې ته لاره هواره کړه. دا مداخله د افغانستان له تر ټولو خونړیو جګړو څخه وه چې پراخې مرګ ژوبلې، کډوالۍ، اقتصادي سقوط، ټولنیز زوال او د دولتي بنسټونو ړنګېدو ته یې لاره هواره کړه. له شوروي جګړې وروسته، کورنۍ جګړې، د مجاهدینو شخړې، د طالبانو دوره، د ۲۰۰۱ وروسته جګړې او پرلهپسې بحرانونه ټول د همدې پېښې له پایلو څخه دي.
افغانستان د نړۍ په یوه ډېره حساسه جغرافیه کې موقعیت لري، چې هر سیاسي بدلون یې پر سیمهییز توازن اغېز لري. د ثور کودتا د افغانستان تاریخي بېطرفي له منځه یوړه. هغه توازن چې د ظاهرشاه په وخت کې د هوښیارې ډیپلوماسۍ له لارې ساتل کېده، په څو ورځو کې له منځه ولاړ. افغانستان د شوروي او لویدیځ تر منځ د سیالۍ ډګر شو او د سیمهییزو قدرتونو د رقابت مرکز وګرځېد. کله چې یو هېواد د نورو د سیالیو میدان شي، نو ثبات یې له منځه ځي او مشروعیت یې د خلکو پر ځای په بهرني ملاتړ تکيه کوي. ګاونډي هېوادونه هم د افغانستان داخلي اختلافات د خپلو ګټو لپاره کاروي او له بېلابېلو ډلو ملاتړ کوي.
په دې ټولو پېښو کې یو مهم درس پروت دی: افغانان باید پوه شي چې هره داخلي تېروتنه پر سیمهییز توازن اغېز کوي. د داخلي ثبات نشتوالی د بهرني نفوذ تر ټولو لویه دروازه ده. واک باید یوازې د قانون له لارې ولېږدول شي، نه د زور، کودتا او جګړې له لارې. زور هېڅکله ثبات نه راولي، بلکې بحران زېږوي.
افغانستان باید له ټولو هېوادونو سره خپلې اړیکې د متقابلو ګټو پر بنسټ تنظیم کړي؛ نه دښمني، نه نیابتي جګړې، بلکې متقابل احترام، اقتصادي همکاري او د سیمې د وصل ټکی کېدل د ثبات بنسټ جوړوي. داخلي اختلافات باید د قانون، ملي تفاهم او ډیپلوماسۍ له لارې حل شي. جګړه هېڅکله حل لاره نه ده، بلکې د بحران پیل دی.
د ثور کودتا یوازې یو حکومت نسکور نه کړ، بلکې د دولت مشروعیت یې له منځه یوړ، د سیمهییزو قدرتونو سیالي یې افغانستان ته راوړه، د شوروي مداخلې ته یې لاره هواره کړه، د جګړو او ویجاړیو لړۍ یې پیل کړه او تر نن ورځې یې اغېزې دوام لري. افغانان باید له دې تاریخي تجربې زده کړه وکړي چې زور، کودتا او نیابتي جګړې هېڅکله ثبات نه راولي. ثبات یوازې د قانون، ملي تفاهم، سیاسي مشارکت او متقابلو سیمهییزو اړیکو له لارې رامنځته کېدای شي.
