۷د ثور+۸ دثور = ۱۵ آګست
د ثور له مقدمې تر اګست پایلې—د یوې اوږدې سیاسي او ټولنیزې فتنې تحلیل
۷ + ۸ = ۱۵ — دا یو ساده حساب نه، بلکې د تاریخ یو ژور رمز دی؛ داسې رمز چې د یوې پېښې مقدمه، د بلې دوام، او د درېیمې پایله سره تړي. اووم د ثور مقدمه وه، اتم د ثور یې تسلسل، او د اګست پنځلسمه یې هغه نتیجه چې د لسیزو سیاسي ګډوډۍ او ټولنیز انحطاط انځور پکې نغښتی دی.
اووم د ثور یوازې یوه کودتا نه وه؛ دا د سیاسي شعور د بحران څرګندونه وه. په هغه ورځ، قدرت د ټوپک له خولې وزېږېد، نه د ولس له ارادې. د خلق او پرچم تر نامه لاندې حرکت، که څه هم د عدالت او بدلون شعارونه لرل، خو په عمل کې یې د ټولنې طبیعي توازن مات کړ. دودیز ارزښتونه، دیني حساسیتونه، او ټولنیز جوړښتونه له پامه وغورځول شول، چې پایله یې د ولس او دولت ترمنځ ژوره درز شو. همدغه درز و چې بهرنیو قوتونو ته یې د مداخلې دروازې پرانیستې، او افغانستان یې د نړیوالو سیالیو په شطرنج بدل کړ.
د شوروي یرغل یوازې یو نظامي حضور نه و، بلکې د ټولنې پر فکري، کلتوري، او اقتصادي جوړښتونو یې ژور اغېز وکړ. کلیوالي ټولنه چې د دودونو او باورونو پر بنسټ ولاړه وه، د جګړې، بېځایه کېدو، او بېباورۍ ښکار شوه. د مهاجرتونو څپې راپورته شوې، تعلیم نیمګړی شو، او یوه داسې نسل وزېږېد چې د جګړې په فضا کې لوی شو.
اتم د ثور، چې د مجاهدینو د بریا ورځ ګڼل کېږي، د یوې بلې تاریخي ازموینې پیل و. د شوروي له وتلو وروسته، تمه دا وه چې یو ملي، ټولشموله نظام رامنځته شي، خو د قدرت وېش د اختلافاتو لامل شو. سیاسي ډلې چې د بهرنیو ملاتړونو پر بنسټ پیاوړې شوې وې، ونه توانېدې چې یو ګډ چوکاټ جوړ کړي. پایله یې کورنۍ جګړې وې—هغه جګړې چې نه یوازې زیربناوې ویجاړې کړې، بلکې د ټولنې اخلاقي بنسټونه یې هم کمزوري کړل.
په همدې فضا کې، د افراطیت تخم وکرل شو. هغه نسل چې له جګړې پرته بل څه نه پېژنده، د سختدریځو مفکورو پر لور سوق شو. دا حالت بیا د نړیوالو اندېښنو سبب شو، او افغانستان یو ځل بیا د بهرنیو مداخلاتو مرکز وګرځېد. د ناټو تر نامه لاندې حضور، که څه هم د ثبات او بیا رغونې ژمنې لرلې، خو په عمل کې یې د سیاسي خپلواکۍ او ملي حاکمیت پر مفاهیمو نوې پوښتنې راپورته کړې.
د اګست پنځلسمه، په دې اوږده تسلسل کې، د یوې دورې پای او د بلې نامعلومې مرحلې پیل و. دا ورځ د هغو ټولو نیمګړتیاوو انعکاس دی چې په تېرو لسیزو کې راټولې شوې وې: کمزوری دولت، پر بهرنیو تکیه، اداري فساد، او د ټولنې دننه ژور اختلافات. نظام چې پر بهرني ملاتړ ولاړ وي، د هغه ملاتړ له وتلو سره سم ړنګېږي—او دا هماغه څه و چې پېښ شول.
ټولنیز اړخ یې لا ژور دی. د جګړو دوام د خلکو ترمنځ بېباوري زیاته کړې، قومي او سمتي درزونه یې پیاوړي کړي، او د ګډ ملي هویت احساس یې کمزوری کړی دی. تعلیم، اقتصاد، او کلتوري وده ټول د سیاسي بېثباتۍ تر سیوري لاندې پاتې شوي دي. یوه ټولنه چې تل د بقا په حالت کې وي، د پرمختګ لپاره انرژي نه شي موندلی.
په دې دریو مرحلو کې یو ګډ تار شته: د داخلي ضعف او بهرني نفوذ اړیکه. کله چې سیاسي نظامونه د ولس له واقعي غوښتنو لرې شي، او پر بهرنیو ملاتړونو تکیه وکړي، نو دوام یې لنډمهاله وي. همدا راز، کله چې ټولنه په خپل منځ کې وېشلې وي، نو هر بهرنی ځواک کولای شي خپل نفوذ پکې پراخ کړي.
خو دا کیسه یوازې د ملامتۍ نه ده؛ دا د درک او بدلون غوښتنه هم ده. که د ثور له مقدمې، د ثور له تداوم، او د اګست له پایلې زدهکړه و نه شي، نو دا دوراني تاریخ به تکرار شي. اړتیا دا ده چې سیاسي شعور پیاوړی شي، ملي یووالی ته لومړیتوب ورکړل شي، او داسې نظام رامنځته شي چې مشروعیت یې د ولس له ارادې راولاړېږي، نه د پردیو له ملاتړ څخه.
که نه، نو دا حساب به تل همداسې پاتې شي: ۷ + ۸ = ۱۵ — او هر ځل به یوه نوې پایله، خو د هماغه زړې مقدمې له تکرار سره، زموږ مخې ته راځي.
