د افغانستان معاصر سیاسي بهیرونه؛ د فکر، اعتراض او اقتدار ترمنځ تاریخي سیالي
د افغانستان معاصر تاریخ د درې مهمو سیاسي او فکري جریانونو تر اغېز لاندې تېر شوی دی: د اصلاح غوښتنې فکري بهیر، ولسي اعتراضي خوځښتونه، او متمرکز سلطنتي اقتدار. د دغو جریانونو ترمنځ سیالي او تعامل نه یوازې د شلمې پېړۍ سیاسي جوړښتونه رامنځته کړل، بلکې تر اوسه یې اغېزې د هېواد په وضعیت کې لیدل کېږي.
د اصلاح غوښتنې فکري جریان
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د سید جمالالدین افغانی مفکورې د اسلامي بیدارۍ، عقلانیت، یووالي او له استعماري نفوذ سره د مقابلې پیغام درلود. هغه پر فکري ویښتیا او سیاسي شعور ټینګار کاوه او باور یې درلود چې اسلامي ټولنې باید د علم او اصلاح له لارې پیاوړې شي.
خو دا فکري بهیر، سره له دې چې پر ذهنونو یې اغېز وکړ، په عملي سیاست کې منظم تشکیلاتي چوکاټ ته ونه رسېد. نه یو دوامدار سیاسي سازمان رامنځته شو او نه هم داسې اداري بدیل وړاندې شو چې د دولت جوړونې وړتیا ولري. له همدې امله، دا جریان تر ډېره په نظري او فکري ډګر کې محدود پاتې شو او د قدرت په عملي سیالۍ کې یې پیاوړی حضور ونه موند.
د ولسي اعتراض تجربه
د شلمې پېړۍ په پیل کې د حبیبالله کلکاني واک ته رسېدل د ټولنیزې نارضایتۍ او سیاسي بېثباتۍ څرګندونه وه. دا پاڅون د وخت د اصلاحاتو، اقتصادي ستونزو او سیاسي بېباورۍ پر وړاندې غبرګون وو. خو واک ته رسېدل یوازې د نظام جوړونې نه پیل دی، نه پای.
د دې واکمنۍ کمزوري اداري جوړښت، اقتصادي بېبرنامګي او نړیوال انزوا وښوده چې اعتراضي خوځښتونه که منظم سیاسي پروګرام او اداري وړتیا ونه لري، نو دوام نه شي موندلای. احساساتي بسیج کول ممکن لنډ مهاله بریا رامنځته کړي، خو د دولتدارۍ لپاره تخصص، نظم او اوږدمهاله لید اړین دي.
متمرکز سلطنتي اقتدار
له همدې بېثباتۍ وروسته، محمد نادر شاه واک ته ورسېد او د متمرکز شاهي نظام بنسټ یې کېښود. هغه د منظم پوځ، بهرنیو اړیکو او اداري جوړښت له لارې د قدرت تسلسل تأمین کړ. که څه هم د هغه واکمني لنډه وه، خو تر هغه وروسته سلطنتي نظام څو لسیزې دوام وکړ او نسبي ثبات یې رامنځته کړ.
د دې نظام ځواک په منظم امنیتي جوړښت، نړیوال مشروعیت او تدریجي اصلاحاتو کې نغښتی وو. خو په عین حال کې سیاسي مشارکت محدود وو او د قدرت تمرکز د سیاسي تنوع مخه نیوله. همدا محدودیتونه وروسته د سیاسي بحرانونو د رامنځته کېدو له عواملو څخه وګرځېدل.
که درې واړه جریانونه سره پرتله شي، نو ښکاري چې هر یو ځانګړی قوت او کمزوري درلوده.
فکري بهیر شعوري بنسټ درلود، خو عملي سازمان یې کمزوری وو.
اعتراضي خوځښت ولسي ځواک درلود، خو منظم پروګرام یې نه درلود.
سلطنتي اقتدار سازمان او دوام درلود، خو سیاسي مشارکت یې محدود کړ.
دا تجربه ښيي چې پایدار سیاسي نظام یوازې پر یوه عنصر نه شي ټینګېدای. مفکوره، سازمان، مشروعیت او ولسي ګډون باید سره یو ځای شي، څو ثبات او پرمختګ تضمین شي.
د افغانستان معاصر تاریخ د فکر، اعتراض او اقتدار ترمنځ د تلپاتې سیالۍ تاریخ دی. که څه هم ځینې جریانونه لنډ مهاله او ځینې اوږدمهاله بریالي ښکاري، خو هر یو خپلې نیمګړتیاوې لرلې دي. د راتلونکي لپاره اساسي درس دا دی چې فکري وضاحت، اداري وړتیا، اقتصادي بنسټ او سیاسي مشارکت باید سره یوځای شي، څو یو باثباته او دوامدار نظام رامنځته شي.
