د منځني ختیځ د بېثباتۍ تګلاره او د ځواک د توازن نوې لوبه
په تېرو څو لسیزو کې د منځني ختیځ سیاسي نقشه د نړیوالو ستراتیژیکو سیالیو له امله په ژوره توګه بدله شوې ده. هغه هېوادونه چې پخوا د سیمې د ځواک ستنې بلل کېدې، لکه عراق، سوریه او لیبیا، نن د کورنیو جګړو، بهرنیو لاسوهنو او د مرکزي دولتونو د کمزورتیا له امله له ژورو سیاسي کړکېچونو سره مخ دي. دا تجربې یو مهم حقیقت څرګندوي: د حکومتونو ړنګول نسبتاً اسانه وي، خو د یو باثباته او ټینګ سیاسي نظام جوړول د ټولنې د تاریخي، قومي او ټولنیزو جوړښتونو له ژور درک پرته ناشونی کار دی.
په افغانستان کې د سپټمبر د یوولسمې له پېښو وروسته د امریکا پوځي لاسوهنه د ترهګرۍ پر ضد جګړې تر نوم لاندې پیل شوه. خو د سیمې د سیاسي شننو له مخې دا موضوع یوازې امنیتي بڼه نه لرله. د ځینو عربي واکمنانو اندېښنه دا وه چې که په افغانستان کې داسې یو دیني حکومت ټینګ شي چې د نورو اسلامي ټولنو لپاره الهام وګرځي، نو دا به د هغوی د واکمنۍ لپاره جدي ننګونه رامنځته کړي. له همدې امله دا موضوع د نړیوال سیاست په ډګر کې د ستراتیژیکو محاسبو یوه پېچلې برخه وګرځېده.
په عراق کې د جګړې له لارې د صدام حسین حکومت نسکور شو، او په لیبیا کې د معمر قذافي د واک پای ته رسېدل هم د همدې بدلونونو یوه بله بېلګه وه. د ځینو شنونکو په اند دا بدلونونه یوازې د کورنیو ستونزو پایله نه وه، بلکې د سیمې د ځواک د توازن د بیا جوړولو هڅه هم پکې نغښتې وه، څو د منځني ختیځ سیاسي چاپېریال د نوو محاسبو له مخې بڼه خپله کړي.
خو په همدې بدلېدونکي چاپېریال کې ایران د داسې یوه هېواد په توګه پاتې شوی چې د سیمې د ځواک په معادله کې ځانګړی ځای لري. دا هېواد نه یوازې د نفوس او جغرافیې له پلوه پراخ دی، بلکې د قوي پوځي او امنیتي جوړښت له امله هم د پام وړ ځواک لري. د ایران د اسلامي انقلاب ساتونکي ځواک د دغه هېواد د امنیتي او سیاسي جوړښت یوه مهمه ستنه ګڼل کېږي. سربېره پر دې، د ایران سیمهییز نفوذ او له ځینو لویو قدرتونو لکه روسیې او چین سره اړیکې د هر ډول مستقیمې لاسوهنې پایلې لا پېچلې کوي.
د منځني ختیځ د وروستیو تجربو یوه بله مهمه پوښتنه دا ده چې ایا کله ناکله د ځینو نړیوالو قدرتونو لپاره د سیمې د هېوادونو کمزوري کېدل د بشپړ ثبات په پرتله ستراتیژیکه ګټه لرلی شي؟ ځینې سیاسي شننې دا نظر وړاندې کوي چې کله یو ځواکمن دولت کمزوری شي، د سیمې د ځواک توازن بدلېږي او نړیوال لوبغاړي کولای شي خپل سیاسي، اقتصادي او امنیتي نفوذ پراخ کړي. له همدې امله د بېثباتۍ او ثبات تر منځ دا اړیکه د نړیوال سیاست له مهمو او بحثپارونکو موضوعاتو څخه ګرځېدلې ده.
په ټوله که، د منځني ختیځ د وروستیو لسیزو تجربې ښيي چې نړیوال سیاست یوازې د پوځي ځواک په وسیله نه تعریفېږي. د ټولنو تاریخي حافظه، قومي جوړښتونه، دیني هویتونه او سیمهییزې سیالۍ ټول هغه عوامل دي چې د هرې لاسوهنې پایلې ټاکي. له همدې امله د سیمې راتلونکی د ساده پوځي محاسبې پر بنسټ نه، بلکه د سیاسي، ټولنیزو او ستراتیژیکو عواملو د پېچلي تعامل له لارې بڼه خپلوي
