د جګړې او سولې ترمنځ؛ د افغانستان د برخلیک اوږده کیسه
افغانستان د تېرو پنځه ویشت کلونو په اوږدو کې د هغه کاروان په څېر و چې په درې بېلابېلو لارو روان ښکاره کېده، خو د منزل د ټاکلو واګې یې تل د څو محدودو مرکزونو په لاس کې وې. ولس د بېلابېلو شعارونو، رنګونو او سیاسي نومونو تر سیوري لاندې ووېشل شو، خو د درد، محرومیت او راتلونکي په اړه یې اندېښنې یوه ګډه ژبه لرله.
د نوې پېړۍ له پیل سره، هېواد د جګړې له کنډوالو د بیا رغونې تر عنوان لاندې یوې نوې مرحلې ته داخل شو. دیموکراسي، دولت جوړونه، بشري حقونه او پراختیا هغه الفاظ وو چې د خلکو د هیلو په کتاب کې د زرینو کرښو په څېر لیکل کېدل. خو د وخت په تېرېدو څرګنده شوه چې د قدرت ماڼۍ او د ولس کلاوې یو شان برخلیک نه لري. په ښارونو کې د پرمختګ څرکونه لیدل کېدل، خو په کلیو کې لا هم د جګړې دوړې نه وې ناستې.
په همدې موده کې، د سیاست په ډګر کې داسې حلقې او ډلې راټوکېدې چې که څه هم ظاهراً یې یو له بل سره سیالي لرله، خو د نفوذ، قدرت او امتیازاتو پر سر یې مشترکې معادلې لرلې. د واک په شطرنج کې مهرې بدلېدې، خو د لوبې قواعد تر ډېره هماغه پاتې کېدل. ولس کله د اصلاحاتو په نوم، کله د مقاومت په نوم او کله د نجات په نوم د بېلابېلو روایتونو تر منځ سرګردانه پاتې شو.
له بلې خوا، د جګړې اور هم خاموش نه شو. هغه مخالف جریانونه چې ځانونه یې د نظام بدیل باله، د جګړې له لارې د سیاسي راتلونکي د تعریف هڅه کوله. کلونه تېر شول؛ زرګونه ژوندونه له منځه ولاړل، ښارونه او کلي د وېرې او بې باورۍ په فضا کې بند پاتې شول، خو هېڅ لوری ونه توانېد چې د ملت لپاره یوه هر اړخیزه او پایدار حللاره وړاندې کړي.
د افغانستان معاصر تاریخ موږ ته دا درس راکوي چې جګړه د ستونزو د حل ژبه نه ده. جګړه د هغو ونو په څېر ده چې سیوری یې لنډمهالی وي، خو ریښې یې د نسلونو په حافظه کې ژورې ننوځي. همدارنګه، سوله هم یوازې د ټوپک د چوپتیا نوم نه دی؛ سوله هغه حالت دی چې عدالت، مشارکت، اعتماد او ملي تفاهم پکې ژوندی وي. که دا عناصر موجود نه وي، نو سوله یوازې د کاغذ پر مخ یوه جمله پاتې کېږي.
د تېرو پنځه ویشت کلونو تجربه دا هم ښيي چې د افغانستان اصلي ستونزه یوازې د حکومتونو، ډلو یا اشخاصو اختلاف نه و؛ بلکې د ملي اجماع نشتوالی، د متقابل باور کمزوري او د ګډ راتلونکي د تصور فقدان و. هره ډله ځان د حقیقت یوازینۍ استازې ګڼله، حال دا چې حقیقت د یوه ملت په ګډو هیلو او ګډ برخلیک کې نغښتی وي.
نن که د افغانستان سیاسي او ټولنیز وضعیت ته وکتل شي، لا هم د تېر تاریخ سیوري پر حالاتو خپاره ښکاري. ملت د هغو سیندونو په څېر دی چې سرچینې یې بېلابېلې دي، خو منزل یې یو دی. تر هغه چې دا سرچینې د ملي وحدت، عدالت او متقابل درناوي په لوی سیند کې سره یوځای نه شي، د ثبات ساحل ته رسېدل به ستونزمن وي.
افغانستان د جګړې له دوام او د سولې له نیمګړتیاوو دواړو ستړی دی. د دې خاورې راتلونکی نه د افراط په انحصار کې خوندي کېږي او نه هم د قدرت د محدودو حلقو په معامله. د ملت د ژغورنې یوازینۍ لار دا ده چې د تاریخ له تکرار څخه زده کړه وشي، د اختلاف پر ځای تفاهم ته لاره هواره شي، او د واک پر ځای د ولس د ارادې درناوی د سیاسي ژوند بنسټ وګرځي.
ځکه ملتونه هغه وخت نه ژغورل کېږي چې یو لوری بریالی شي؛ بلکې هغه وخت ژغورل کېږي چې ټولنه د ګډ برخلیک په مانا پوهه شي.✋🏽
