د اقتصاد امپراتوري او د جګړې مات شوی غرور

معاصرې نړۍ هغه حقیقت بربنډ کړ چې پخوا به یوازې د سیاسي فلسفې په کتابونو کې لوستل کېده: دا چې قدرت نور یوازې د توپ، ټانک او اټومي وسلو په معنا نه دی، بلکې د ملتونو اصلي اقتدار د اقتصاد، مالي ثبات او نړیوالو بازارونو په کنټرول کې نغښتی دی. د خلیج وروستیو کړکېچونو، د امریکا، اسرائیلو او ایران ترمنځ ترینګلتیا، او د جګړې د پراخېدو وېرې نړۍ دې مرحلې ته ورسوله چې ستر نظامي ځواکونه هم د باروتو له ژبې نه، بلکې د اقتصاد د ژغورنې له منطق څخه خبرې وکړي.

نن نړۍ د شلمې پېړۍ له سیاست سره توپیر لري. پخوا به جګړې د خاورې د نیولو، سیاسي برلاسۍ او ایډیالوژیکو رقابتونو لپاره کېدې، خو اوس نړیوال نظام د اقتصاد پر ستنو ولاړ دی. که د انرژۍ لارې وتړل شي، که د تیلو بازارونه ولړزېږي، که د اسعارو ارزښت سقوط وکړي او که نړیوال تجارت فلج شي؛ نو د نړۍ تر ټولو ځواکمن پوځونه هم د بحران د مهار توان له لاسه ورکوي. ځکه اوس د ملتونو ژوند د وسلو په ذخایرو نه، بلکې د اقتصاد په رګونو کې جریان لري.

د خلیج سیمه د نړۍ د انرژۍ زړه ګڼل کېږي. همدلته د نړۍ د اقتصاد حیاتي شریانونه تېرېږي. کله چې د ایران او لویدیځ ترمنځ د جګړې سیوري درانه شول، نړیوال بازارونه سمدستي ولړزېدل. د تیلو بیې لوړې شوې، د پانګونې بازارونه کمزوري شول او د اقتصادي رکود خطر جدي شو. همدغه اقتصادي زلزله وه چې نړیوال قدرتونه یې دې ته اړ کړل څو د جګړې د دوام پر ځای د مذاکراتو او تفاهم لاره غوره کړي.

امریکا، چې کلونه یې نړۍ ته د نظامي قدرت فلسفه وړاندې کوله، اوس دې نتیجې ته رسېدلې چې دوامدارې جګړې د نړیوال نظام لپاره تر هر څه زیات اقتصادي خطرونه زېږوي. د افغانستان او عراق اوږدو جګړو وښوده چې نظامي بریا تل سیاسي او اقتصادي ثبات نه شي تضمینولی. میلیاردونه ډالر مصرف شول، زرګونه انسانان ووژل شول، خو پایله یې د نړیوالو اقتصادي فشارونو زیاتوالی او د ټولنیزو بحرانونو پراخوالی و.

اسرائیل هم، چې د امنیتي سیاست له زاویې نړۍ ته ګوري، درک کړه چې هره سیمه‌ییزه جګړه یوازې نظامي خطر نه دی؛ بلکې اقتصادي انزوا، رواني بې‌ثباتي او د ټولنې دننه د وېرې فضا هم زېږوي. په معاصره نړۍ کې ملتونه یوازې د وسلو په زور نه ماتېږي، بلکې اقتصادي فشارونه او ټولنیزې ستونزې یې د نظامونو ریښې کمزورې کوي.

ایران بیا، سره له دې چې د کلونو بندیزونو، فشارونو او سیاسي انزوا تجربه لري، وښوده چې اقتصادي مقاومت هم د معاصر سیاست یوه برخه ده. تهران پوهېږي چې جګړه شاید لنډمهاله احساساتي بریاوې وزېږوي، خو اوږدمهاله اقتصادي سقوط د هر نظام لپاره خطرناک تمامېږي. له همدې امله مذاکرات یوازې یو دیپلوماتیک انتخاب نه، بلکې د اقتصادي بقا اړتیا ده.

ټولنیز اړخ یې لا ژور دی. نننۍ جګړې یوازې په سنګرونو کې نه ترسره کېږي؛ بلکې د خلکو پر روان، د ټولنو پر اقتصاد، د ځوانانو پر راتلونکې او د ملتونو پر ذهني امنیت هم برید کوي. کله چې اقتصاد کمزوری شي، بې‌کاري، فقر، مهاجرت، رواني فشارونه او ټولنیز نابرابرۍ پراخېږي. همدا عوامل د ټولنو داخلي ثبات له خطر سره مخ کوي. نو ځکه معاصر سیاستوال اوس پوهېږي چې اقتصادي سقوط د اټومي حملې نه هم اوږدمهاله او ژورې اغېزې لري.

د نړۍ اوسنی وضعیت دا پیغام لري چې انسانیت د قدرت نوې مرحلې ته داخل شوی دی؛ داسې مرحلې ته چې پکې بانکونه د باروتو نه ډېر اغېز لري، بازارونه د توغندیو نه زیات سیاست ټاکي، او اقتصادي بندیزونه د پوځونو تر یرغلونو ډېر حکومتونه کمزوري کولای شي.

همدا علت دی چې نن ستر قدرتونه، سره له خپلو مدرنو وسلو او پراخو پوځونو، بیا هم د مذاکراتو مېز ته راګرځي. ځکه هغوی درک کړې چې جګړه ښايي ښارونه وران کړي، خو اقتصادي بحرانونه تمدنونه نړوي، ملتونه ستړي کوي او د نړۍ توازن له منځه وړي.

نننۍ نړۍ په خاموشه ژبه اعلان کوي:

اقتصاد د عصر نوی امپراتور دی؛ داسې امپراتور چې حتی اټومي بمونه هم د هغه د سیوري لاندې خپل غرور له لاسه ورکوي.