جومات؛ د امت د ژوند محور او د هغه د نقش زوال
د اسلام په لومړیو دورو کې جومات یوازې د عبادت لپاره یو ځانګړی ځای نه و، بلکې د مسلمانانو د فردي او ټولنیز ژوند بشپړ مرکز ګڼل کېده. جومات د ایمان، علم، سیاست او اجتماع داسې یو ګډ بنسټ و چې د امت د یووالي، بیدارۍ او پرمختګ اساس یې جوړاوه. خو د وخت په تېرېدو سره د جومات دا څو اړخیز رول ورو ورو محدود شو او نن ورځ په ډېرو سیمو کې یوازې د عبادت تر چوکاټ پورې راټیټ شوی دی، چې دا بدلون د مسلمانانو پر ټولنیز او سیاسي وضعیت ژورې منفي اغېزې لرلې دي.
د جومات د دینی مقام تحلیل
په صدر اسلام کې جومات د روحانیت سرچینه وه. دلته به مسلمانان یوازې لمونځ نه کاوه، بلکې خپل ایمان به یې پیاوړی کاوه، د قرآن کریم تلاوت، ذکر، او د الله تعالی د قربت لارې به یې زده کولې. جومات د انسان د نفس تزکیه او د اخلاقو د سمون ځای و. دا روحاني فضا د مسلمانانو ترمنځ اخوت، تقوا او ورورولي پیاوړې کوله. خو نن سبا که څه هم جوماتونه ظاهراً لا هم د عبادت ځایونه دي، خو د هغه ژور روحاني اغېز په ډېرو ځایونو کې کمزوری شوی، ځکه چې د جومات او د ژوند ترمنځ اړیکه محدوده شوې ده.
تعلیمي رول او د علمي نظام بنسټ
جومات د لومړني اسلامي تعلیمي نظام مرکز و. هلته به صحابه کرامو علم زده کاوه، د دین اصول، فقه، تفسیر او حدیث به تدریس کېدل. جومات د پوهې د خپرېدو او د فکري بیدارۍ مرکز و، چې له همدې ځایه لوی علما او رهبران راوتل. په اوسني وخت کې که څه هم مدرسې شته، خو د جومات هغه پراخ تعلیمي نقش چې ټول خلک یې تر پوښښ لاندې راوستل، کم شوی دی. جومات له عامه تعلیمي بهیر څخه جلا شوی او دا جلاوالی د امت د فکري وروسته پاتې کېدو یو مهم لامل ګرځېدلی دی.
سیاسي شعور او د تصمیم نیولو مرکز
په لومړیو اسلامي ټولنو کې جومات د سیاسي مشورو او تصمیم نیولو ځای و. مهمې پرېکړې به د خلکو په حضور کې، د مشورې او عدالت پر بنسټ کېدې. دا کار د شفافیت، حساب ورکولو او د خلکو د مشارکت سبب ګرځېده. جومات د واک او ولس ترمنځ د اړیکې پل و. خو نن ورځ په ډېرو اسلامي ټولنو کې جومات له سیاست څخه جلا ګڼل کېږي، چې دا حالت د خلکو سیاسي بېتفاوتي او د ناسمې رهبرۍ د پیاوړتیا لامل شوی دی.
ټولنیز یووالی او د امت انسجام
جومات د ټولنې د یووالي محور و. خلک به هلته سره راټولېدل، د یو بل له حاله به خبرېدل، ستونزې به یې شریکولې او حل لارې به یې موندلې. دا یو ژوندی ټولنیز سیستم و چې د همدردۍ، مرستې او همکارۍ فضا یې رامنځته کوله. اوس چې جوماتونه زیاتره یوازې د لمونځ لپاره کارېږي، دا ټولنیز تړاو کمزوری شوی، او خلک له یو بل څخه لرې شوي دي.
د اوسني حالت انتقادي ارزونه
نن ورځ په ډېرو ځایونو کې جوماتونه ظاهري ښکلا او تجمل ته ځانګړي شوي، خو د هغوی اصلي رسالت له پامه غورځېدلی دی. که څه هم ښکلا په خپل ځای ښه ده، خو کله چې جومات د ژوند له مهمو چارو څخه جلا شي، نو خپل حقیقي ارزښت له لاسه ورکوي. دا بدلون د مسلمانانو په فکري، سیاسي او ټولنیز ضعف کې مهم رول لري.
د جومات د حقیقي رول بیا راژوندي کول د امت د بیا بیدارۍ لپاره اړین دي. جومات باید بېرته د عبادت تر څنګ د علم، مشورې، او ټولنیز یووالي مرکز وګرځي. که مسلمانان وکولای شي چې جومات د خپل ژوند له ټولو اړخونو سره وتړي، نو دا به د هغوی د عزت، یووالي او پرمختګ لامل شي.
جومات یوازې یو تعمیر نه دی، بلکې د امت د ژوند روح دی؛ که دا روح بېرته راویښ شي، نو امت به هم بېرته راژوندی شي
