د تمدن په جوړښت کې د دیني باور ژور مقام او د انساني ژوند د لارښوونې فلسفه
د تمدن په اوږده او پېچلي سفر کې چې د انسان د تاریخ له پیل څخه تر نن ورځې پورې غځېدلی، دیني باور هغه بنسټیز عنصر دی چې د انساني فکر، اخلاقو، ټولنیز نظم او د ژوند د معنا په ټاکلو کې یې ژور او نه بدلېدونکی رول لوبولی دی. که تمدن ته د یوې ژوندۍ ونې په سترګه وکتل شي، نو دیني باور یې هغه ژوره ریښه ده چې د خاورې په تل کې غځېدلې وي او د ټولې ونې د ژوند، ثبات او وده ضمانت کوي. بې له دې ریښې، د تمدن تنه که څه هم لوړه ښکاره شي، خو د زمانې د بادونو پر وړاندې نازکه او بې ثباته پاتې کېږي.
د دیني اړخ له نظره، تمدن یوازې د مادي پرمختګ نوم نه دی، بلکې د انسان او د هغه د خالق ترمنځ د اړیکې د درک او تنظیم یوه معنوي تجربه ده. دین د انسان د وجود هغه پوښتنو ته ځواب ورکوي چې یوازې ماده او عقل یې په بشپړ ډول نه شي تشریح کولای؛ لکه د ژوند هدف، د مرګ حقیقت، د خیر او شر معیار او د انساني مسؤلیت معنا. همدا پوښتنې دي چې د انسان فکري نړۍ ته عمق ورکوي او هغه له یوازې فزیکي موجودیت څخه لوړوي، څو د یو مسؤل، اخلاقمحور او هدفمند مخلوق په توګه ژوند وکړي.
په تاریخي تمدنونو کې دین تل د اخلاقو د جوړولو، د عدالت د ټینګښت او د انساني اړیکو د سمون اساسي سرچینه پاتې شوې ده. هغه ټولنې چې د دیني ارزښتونو په رڼا کې یې خپل ټولنیز نظام جوړ کړی، هلته د انصاف، صداقت، امانت او رحم مفاهیم یوازې شعارونه نه، بلکې عملي اصول ګرځېدلي دي. دین انسان ته دا ور زده کوي چې ځواک یوازې د واک وسیله نه ده، بلکې یو امانت دی؛ مال یوازې د شخصي خوند وسیله نه ده، بلکې د ټولنې د اړتیاوو د پوره کولو وسیله ده؛ او انسان یوازې د ځان لپاره نه، بلکې د نورو لپاره هم مسؤل دی.
دیني باور د انسان د داخلي نړۍ د اصلاح تر ټولو قوي وسیله ده. کله چې انسان د خپل خالق په وړاندې د مسؤلیت احساس ولري، نو د هغه کړنې یوازې د قانون تر فشار لاندې نه وي، بلکې د ضمیر او تقوا تر نظارت لاندې وي. دا هغه ځای دی چې تمدن د ظاهري نظم نه ژورې اخلاقي پړاو ته رسېږي. ځکه قانون یوازې د ظاهري سرغړونې مخه نیسي، خو دین د انسان د زړه او نیت اصلاح کوي، او همدا د تمدن تر ټولو قوي ضمانت ګڼل کېږي.
همدارنګه دین د ټولنیز وحدت یو مهم عامل هم دی. کله چې خلک په یوه ګډ عقیدوي بنسټ راټول شي، نو د هغوی ترمنځ د اختلافاتو پر ځای د یووالي احساس قوي کېږي. دین د انسانانو ترمنځ د توکم، ژبې او طبقې د توپیرونو تر شا د انسانیت یو ګډ ارزښت تثبیتوي، چې هغه د عزت، کرامت او برابرۍ اصل دی. په همدې اساس، دیني تمدنونه تل هڅه کوي چې د ټولنې کمزوري قشرونه د عدالت تر سیوري لاندې وساتي او د ظلم او استحصال مخه ونیسي.
په فردي کچه، دین د انسان د نفس د تزکیې، د صبر د پیاوړتیا او د امید د ژوندۍ ساتلو وسیله ده. انسان د ژوند په سختو مرحلو کې کله چې له ناورینونو او ستونزو سره مخ کېږي، دین هغه ته د زغم، امید او توکل ځواک ورکوي. دا داخلي ځواک د انسان شخصیت متوازن ساتي او هغه له یأس، اضطراب او بېثباتۍ څخه ژغوري، چې دا خپله د سالم تمدن لپاره حیاتي ارزښت لري.
په پایلهپه مجموعی توګه ویلای شو چې دین د تمدن هغه روح دی چې بې له هغه تمدن یوازې یو خالي جسد پاتې کېږي. دین نه یوازې د انسان د آخرت د نجات لارښوونه کوي، بلکې د دنیا د ژوند لپاره هم داسې اصول وړاندې کوي چې د عدالت، اخلاقو، سولې او انساني کرامت بنسټ پیاوړی کوي. هرکله چې تمدن له دیني ارزښتونو لرې شي، نو مادي پرمختګ که هر څومره لوړ هم وي، خو د اخلاقي سقوط، ټولنیز ګډوډۍ او معنوي تشې له خطر سره مخ کېږي. نو ځکه دیني باور د تمدن هغه اساسي ستنه ده چې د انسانیت د ژوند معنا، جهت او توازن ساتي.
