د فساد مشروع کېدل؛ د شل کلن جمهوریت د سقوط پټ بنسټ
په افغانستان کې د شل کلن جمهوریت د دورې ارزونه یوازې د نظامي ماتې یا سیاسي سقوط په کچه نه شي محدودېدای، بلکې دا دوره باید د اخلاقي، اداري او ټولنیز زوال له زاویې هم وڅېړل شي. ډېری خلک پر دې ټینګار کوي چې د جمهوریت د ناکامۍ اصلي لامل پراخ فساد و، خو تر فساد هم لویه فاجعه دا وه چې فساد نه یوازې موجود و، بلکې مشروع شوی و.
په حقیقت کې دا د تعجب خبره نه ده چې د جګړو، بېثباتۍ او بهرنیو مرستو پر بنسټ ولاړ نظام کې فساد وده وکړي. په داسې شرایطو کې ضعیف نظارتي میکانیزمونه، سیاسي معاملې او قومي ـ سمتي مصلحتونه د فساد لپاره حاصلخېزه زمینه برابروي. خو د شل کلن جمهوریت ځانګړنه دا وه چې فاسد اشخاص یوازې مجرمان ونه بلل شول، بلکې د «نخبهګانو»، «سیاسي رهبرانو» او «ملي شخصیتونو» په نومونو وستایل شول.
کله چې غله او مفسدین د سیاست په ډګر کې د مشروع استازو په توګه مطرح شي، نو فساد له فردي انحراف څخه په سیسټماټیک پدیدې بدلېږي. په جمهوریت کې ډېری داسې کسان موجود وو چې د دولتي شتمنیو په لوټ، د قدرت په ناوړه استفاده او د ولسي باور په خیانت مشهور وو، خو بیا هم د واک په لوړو پوړیو کې ځای پر ځای شول. د رسنیو له لارې یې انځور سپین کړای شو او نړیوالو ته د «ثبات تضمینوونکي» په توګه وروپېژندل شول.
د فساد مشروع کېدل یوازې مالي زیان نه درلود، بلکې د ټولنې اخلاقي بنسټونه یې هم ونړول. کله چې ولس ویني چې غله د قانون پر ځای د امتیاز خاوندان دي، نو عدالت، قانون او ملي ارزښتونه خپل اعتبار له لاسه ورکوي. په همدې توګه، د ځوان نسل لپاره دا پیغام ورسېد چې بریا د وړتیا، صداقت او خدمت له لارې نه، بلکې د اړیکو، معاملې او فساد له لارې ترلاسه کېږي.
له بلې خوا، د نړیوالې ټولنې رول هم له پامه نه شي غورځېدای. ډېری بهرني ملاتړکوونکي د فساد له ښکاره شواهدو سره سره، له هغو څېرو ملاتړ ته دوام ورکاوه چې د خپلو ګټو د خوندي کولو وسیله یې بلل. دا چلند نه یوازې فساد ته مشروعیت ورکاوه، بلکې د افغان ولس او نړیوالو شریکانو ترمنځ یې د بېباورۍ ژوره درز هم رامنځته کړه.
په پایله کې، جمهوریت د وسلهوالو مخالفینو له فشار نه، بلکې د داخلي زوال له امله ونړېد. هغه نظام چې فساد پکې عادي، غلا پکې توجیه شوې او خیانت پکې سیاست بلل کېږي، د دوام وړ نه وي. د شل کلن جمهوریت سقوط موږ ته دا تاریخي درس راکوي چې هېڅ نظام د وسلو په زور نه، بلکې د مشروعیت، عدالت او اخلاقي اعتبار په له لاسه ورکولو سره نسکورېږي.
که افغانستان غواړي له تېرو تېروتنو زده کړه وکړي، نو باید تر هر څه وړاندې د فساد د مشروع کېدو فرهنګ رد کړي او د «نخبه» او «ملي شخصیت» تعریف د صداقت، حساب ورکونې او ولسي خدمت پر بنسټ له سره وټاکي؛ ځکه پرته له دې، هر راتلونکی نظام به هم د همدې برخلیک پر لور روان وي.
