په افغانستان کې د ډلو او ټپلو د واکمنۍ تسلسل او د چپي جریان د بیا راګرځېدو احتمال
په ۱۳۵۷ لمریز کال کې د سردار محمد داوود خان د حکومت له نسکورېدو سره، نه یوازې د خانداني واکمنۍ اوږده دوره پای ته ورسېده، بلکې افغانستان د ډلو او ټپلو د واکمنۍ نوې مرحلې ته داخل شو. له همدې پړاو سره سم، لومړنی سیاسي جریان چې واک ته ورسېد، د افغانستان چپي ډله وه.
د چپيانو واکمني د قدرت د سخت انحصار او د سیاسي او فکري ازادیو د محدودولو دوره وه. دغه وضعیت د افغان ټولنې له دودیزو، مذهبي او ټولنیزو ارزښتونو سره په ټکر کې واقع شوه او په پایله کې ولسي مقاومت ته لاره هواره کړه. د کلونو اوږدې مبارزې وروسته، د چپي ډلې واکمني پای ته ورسېده، خو واک داسې ډلو ته انتقال شو چې حکومتداري یې د قومي انحصار او تاریخي امتیاز پر بنسټ تعریفوله.
دغه قوميمحوره سیاستونه افغانستان د سختو کورنیو جګړو پر لور ټېل واهه. هېواد په عملي ډول د قدرت پر بېلابېلو جزیرو ووېشل شو او مرکزي واک له منځه ولاړ. په همدې فضا کې د طالبانو ډله د «امنیت» او «واحد واک» تر شعار لاندې راپورته شوه، د جګړهمارو قومندانانو واکمنۍ ته یې د پای ټکی کېښود او خپله واکمني یې ټینګه کړه.
خو طالبان، سره له دې چې نسبي امنیت یې رامنځته کړ، ونه توانېدل یو باثباته، عصري او د نړیوال نظام سره همغږی دولت جوړ کړي. د حکومتدارۍ ناتواني، نړیوال انزوا او اقتصادي رکود د دې لامل شو چې د امریکا او د هغې د متحدینو له لوري د طالبانو واکمني پای ته ورسېږي. له دې وروسته، واک یو ځل بیا د بېلابېلو، غیر متجانسو سیاسي او قومي ډلو لاس ته ولوېد.
یادو ډلو شاوخوا دوه لسیزې پر افغانستان واکمني وکړه، خو د اداري فساد، قومي انحصار او بهرني اتکا له امله د نړۍ په کچه د یوه ناکام او فاسد نظام په نوم وپېژندل شو. بالاخره بهرنیو قدرتونو نور د دغه وضعیت دوام د خپلو ګټو خلاف وباله او له طالبانو سره یې سیاسي مذاکرات پیل کړل. د دغو مذاکراتو پایله دا شوه چې طالبان یو ځل بیا واک ته ورسېدل او دا مهال په زور پر افغانستان حکومت کوي.
د افغانستان د معاصر تاریخ یو د پام وړ حقیقت دا دی چې چپي جریان، د نورو سیاسي ډلو برعکس، هېڅکله په بشپړه توګه له واک او نفوذه نه دی حذف شوی. په هره تاریخي مرحله کې، که ښکاره او که پټ، د دولت په جوړښت، اداري سیستم او یا د قدرت په معادلو کې د هغوی حضور لیدل کېږي. حتی نن، سره له دې چې طالبان ټولې سیاسي ډلې منزوي کړې دي، د چپي تفکر پورې تړلي ځینې افراد لا هم د واک په جوړښت کې بېاغېزې نه ښکاري.
د اوسنیو شرایطو په رڼا کې، داسې نښې نه تر سترګو کېږي چې د طالبانو حکومت به اوږدمهاله ثبات ولري. داخلي اقتصادي ستونزې، نړیوال انزوا او د ټولشموله مشروعیت نشتوالی د دې نظام د راتلونکې په اړه جدي پوښتنې راولاړوي. په همدې اساس دا احتمال مطرح کېږي چې که طالبان د سردار داوود خان په څېر له ناڅاپي سیاسي زوال سره مخ شي، ایا چپي جریان کولای شي یو ځل بیا د واک خلا ډکه کړي؟
په ځانګړي ډول د روسیې رول دلته مهم ښکاري؛ ځکه روسیه هم له طالبانو سره اړیکې لري او هم له پخوانیو چپي کړیو سره تاریخي مناسبات لري. که طالبان د سیمې د امنیت او د روسیې د ستراتیژیکو اندېښنو په پوره کولو کې پاتې راشي، نو امکان شته چې مسکو یو ځل بیا د بدیل ځواک په لټه کې شي—او دا بدیل کېدای شي، لکه د تاریخ په تېر پړاو کې، چپي جریان وي، خو دا ځل په نوې بڼه او نوي نوم.
