هر څه ته په یوه سترګه کتل؛ د نیمګړي لید او نیمګړي قضاوت ستونزه
«په یوه سترګه کتل» یوازې یو ادبي تعبیر نه دی، بلکې د فکري محدودیت او ذهني تعصب ژوره معنا لري. کله چې انسان یا ټولنه پېښو ته له یوې واحدې زاویې وګوري، نو لید یې نیمګړی وي او دا نیمګړتیا ورو ورو په درک او قضاوت کې هم څرګندېږي. همدا حالت د افغانستان د تېرو پنځو لسیزو په اړه زموږ په ټولنیز تحلیل کې تر سترګو کېږي.
د افغانستان وروستۍ پنځوس کلنه دوره له سیاسي بدلونونو، کورنیو جګړو، بهرنیو لاسوهنو او ژورو ټولنیزو بدلونونو ډکه ده. په دې اوږده موده کې بېلابېل نظامونه راغلل او ولاړل، بېلابېلې ډلې واک ته ورسېدې او نسکورې شوې، او ګڼ داخلي او خارجي عوامل یو له بل سره وتړل شول. خو ستونزه هغه وخت راولاړېږي چې خلک دا ټول پړاوونه بې له تفکیکه په یوه کچه کېږدي او د ټولو پېښو په اړه یو واحد او عمومي قضاوت وکړي.
په یوه سترګه کتل په دې معنا ده چې انسان یوازې هغه اړخ ویني چې د ده له احساساتو، تمایلاتو یا شخصي تجربو سره سمون لري. په داسې حالت کې معلومات انتخابي کېږي؛ یعنې هغه څه منل کېږي چې زموږ له مخکېني باور سره برابر وي او نور اړخونه له پامه غورځول کېږي. کله چې معلومات نیمګړي شي، درک هم نیمګړی پاتې کېږي، او چې درک بشپړ نه وي، قضاوت به هم حتمي نیمګړی وي. دا یوه طبیعي منطقي لړۍ ده: نیمګړی لید، نیمګړی معلومات، نیمګړی درک او په پایله کې نیمګړی قضاوت.
د تاریخ د عادلانه ارزونې لپاره اړینه ده چې پېښې د خپل وخت او شرایطو په رڼا کې وڅېړل شي. باید د اشخاصو، ډلو او نظامونو ترمنځ توپیر وشي، د داخلي او خارجي عواملو رول جلا وڅېړل شي، او هر پړاو له خپلو ځانګړو شرایطو سره تحلیل شي. عمومي کول او ټول اړخونه په یوه ترازو کې ایښوول نه یوازې علمي نه دي، بلکې د انصاف خلاف هم دي.
همدارنګه، اوږدې جګړې او شخړې عاطفي فضا رامنځته کوي. هر څوک ځان قرباني ګڼي او بل اړخ ملامت بولي. دا احساساتي چلند د تحلیلي فکر مخه نیسي او تاریخي شعور کمزوری کوي. که موږ وغواړو له خپل تېر څخه سمه زده کړه وکړو، باید له تعصب او احساساتي قضاوت څخه تېر شو او څو اړخیز لید خپل کړو.
په مجموع کې، په یوه سترګه کتل د فکري معلولیت استعارې ته ورته ده، ځکه دا انسان له بشپړ حقیقت څخه لرې ساتي. عادلانه قضاوت هغه وخت ممکن دی چې موږ دواړه فکري سترګې پرانیزو: یوه د انتقاد لپاره او بله د انصاف لپاره. یوازې په همدې صورت کې کولای شو چې نیمګړی لید په بشپړ درک بدل کړو او خپل تاریخي قضاوت نسبي عادلانه کړو.
